Πιλοτική Λειτουργία

Το ανάκτορο του Νέστορα

Το ανακτορικό οικοδομικό συγκρότημα του Επάνω Εγκλιανού, γνωστό και ως “Ανάκτορο του Νέστορα”, αποτελεί το  καλύτερα σωζόμενο μυκηναϊκό ανάκτορο.  Η ανακάλυψή του οφείλεται στη συνεργασία του Κωνσταντίνου Κουρουνιώτη, που πρώτος είχε αρχίσει να αναζητά την έδρα του βασιλείου του Νέστορα, με τον έμπειρο αμερικανό  αρχαιολόγο Carl Blegen. Αν και είχαν προταθεί αρκετές θέσεις, ο  Blegen, με τη σύζυγό του Elizabeth Pierce-Blegen και με μέλη της ομάδας από το  πανεπιστήμιο του Cincinnatti, άρχισαν να ανασκάπτουν στον Εγκλιανό το  1939 και στάθηκαν εξαιρετικά τυχεροί: από τα πρώτα χτυπήματα της αξίνας άρχισαν να έρχονται στο φως οικοδομικά κατάλοιπα και σύντομα και ένας θησαυρός από  πήλινες πινακίδες σε Γραμμική Β'.  Οι ερευνητές εκτιμούν ότι το ανάκτορο κτίστηκε λίγο μετά το 1400 π.Χ., όταν το προηγούμενο μέγαρο καταστράφηκε από πυρκαγιά, και ότι ήταν σε πλήρη ακμή ως το 1180  π.Χ., όταν και αυτό έπεσε θύμα μιας καταστροφικής πυρκαγιάς μεγάλης έντασης.

Θέση και κατοίκηση
Η θέα από το λόφο του Εγκλιανού προς την Πύλο.  Στο βάθος διακρίνεται η Βοϊδοκοιλιά © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΤο ανάκτορο βρίσκεται  σε απόσταση 4 χλμ περίπου από τη Χώρα, στο  δρόμο  που οδηγεί νότια προς την Πύλο (Ναβαρίνο), από την οποία απέχει 17 χλμ. Το ύψωμα επί του οποίου είναι κτισμένο έχει περίοπτη θέση και προσφέρει οπτική επαφή προς τον όρμο της Βοϊδοκοιλιάς και το ακρωτήριο Κορυφάσιο, όπου θεωρείται ότι  ελλιμενίζονταν τα πλοία του βασιλείου. Επίσης επιβλέπει μια εύφορη περιοχή, σήμερα κατάφυτη από ελαιώνες,  η οποία θα αποτέλεσε αρχικά την άμεση  επικράτεια του βασιλείου των Νηλειδών. Η θέση αυτή, έχοντας το πρόσθετο προσόν ότι υδροδοτείτο από χειμάρρους που ξεκινούσαν από την πηγή του Κεφαλόβρυσου, κοντά στη Χώρα, θα πρέπει να είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον των προϊστορικών ανθρώπων. Πράγματι, η επιφανειακή έρευνα στις υπώρειες του λόφου, έχει δώσει δείγματα νεολιθικών αντικειμένων, καθώς και κάποια κατάλοιπα Πρωτοελλαδικής Εποχής. Ωστόσο φαίνεται πως μόνιμη κατοίκηση στο λόφο  έλαβε χώρα μόνο στη Μεσοελλαδική περίοδο. Η πρώτη αυτή κατοίκηση φαίνεται ότι προστατευόταν από κυκλώπειο τείχος. Ένα πρωιμότερο ανακτορικό κτίριο θεμελιώθηκε στην περιοχή κατά την Υστεροελλαδική ΙΙΙ Α περίοδο, του οποίου κατάλοιπα έχουν ανασκαφεί κάτω από το “ανάκτορο του Νέστορα”. 
Οι οικισμοί του Εγκλιανού
Κατάλοιπα του Θολωτού Τάφου 3 του Κάτω Εγκλιανού © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΟι  συστηματικές έρευνες στον λόφο του Εγκλιανού και τη γύρω περιοχή αποκάλυψαν τουλάχιστον 8 φάσεις κατοίκησης στο βορειοδυτικό άκρο της ακρόπολης, και τουλάχιστον 3 φάσεις κατοίκησης στον βόρειο τομέα του λόφου κάτω από το ανάκτορο, στη λεγόμενη “Κάτω Πόλη”, όπως την ονόμασε ο Blegen. Σε κάθε  περίπτωση, χρονική αφετηρία της κατοίκησης είναι η ΜΕ περίοδος. Οικίες έχουν ανασκαφεί επίσης στο νοτιοδυτικό τμήμα του λόφου. Η συγκριτική έρευνα και με την ευρύτερη περιοχή γύρω από τον Εγκλιανό μαρτυρεί μια σταδιακή ισχυροποίηση της πληθυσμιακής ομάδας του Εγκλιανού, ενδεχομένως της οικογένειας που είχε τα ηνία, ιδιαίτερα από την ΥΕ ΙΙΙΑ περίοδο.  Οι εντυπωσιακοί θολωτοί τάφοι (Εγκλιανός, Ρούτσι, Τραγάνα) αλλά και οι λακκοειδείς και θαλαμοειδείς τάφοι με τα πλούσια κτερίσματα στα Βολιμίδια και τη Χώρα αποτελούν τεκμήρια μιας κοινωνίας με αυξανόμενη ευημερία, που στηριζόταν ενδεχομένως σε κάποιες “ισχυρές” οικογένειες, οι οποίες σταδιακά απορροφήθηκαν από το ανακτορικό κέντρο που επέβαλε την εξουσία του, αν όχι (πάντα) με τα όπλα, πάντως σίγουρα με το ρόλο του ως κέντρου παραγωγής και αναδιανομής προϊόντων. 

Περιγραφή του ανακτόρου
Αεροφωτογραφία του Βορειοανατολικού τμήματος του ανακτόρου στον Εγκλιανό από την αποστολή του Fr. Cooper. © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΗ έκταση που καταλαμβάνει συνολικά το ανακτορικό συγκρότημα έχει διαστάσεις 170 επί 90 μέτρα. Παραδόξως δεν είναι τειχισμένο, πράγμα που απηχεί ένα κλίμα ασφάλειας, το οποίο ενδεχομένως οφειλόταν στο ότι οι ένοικοι του ανακτόρου είχαν ήδη καθυποτάξει όλους τους γύρω οικισμούς σε μεγάλη έκταση. Περιλάμβανε 105 δωμάτια, τα οποία υπέστησαν μεταβολές στη διάρκεια του 13ου αιώνα. Η μελέτη των δωματίων απέδειξε ότι επρόκειτο για ένα οικοδόμημα που εξασφάλιζε στους ενοίκους του αυτάρκεια ενώ παράλληλα τους καθιστούσε κυρίους ορισμένων παραγωγικών διαδικασιών, όπως η παρασκευή αρωματικού λαδιού. 

Το ανάκτορο χωριζόταν σε τρία αυτοτελή διαμερίσματα, το Νοτιοδυτικό, το Κεντρικό, το Βορειοανατολικό, ενώ περιλάμβανε και τις αποθήκες οίνου, ένα ξεχωριστό κτίριο στα ΒΑ.  Το Νοτιοδυτικό και το Κεντρικό διαμέρισμα είχαν και δεύτερο όροφο, ενώ όλες τους οι αίθουσες ήταν διατεταγμένες γύρω από τη μεγάλη, κεντρική αίθουσα του θρόνου.
Νοτιοδυτικό τμήμα (Ανάκτορο του Νηλέως)
Το Νοτιοδυτικό τμήμα είναι γνωστό και ως ανάκτορο του Νηλέως, ονομασία που απηχεί την παλαιότητά του. Ήταν όντως το παλαιότερο τμήμα του ανακτόρου, το οποίο ωστόσο  έμεινε σε χρήση σε όλη τη διάρκεια του 13ου αιώνα. Από μια μικρή αυλή  (58),  πλάι στην είσοδο του κεντρικού κτιρίου, ανέβαινε μια ράμπα (59) με επιχρισμένο δάπεδο. Το πρώτο άνοιγμα του διαδρόμου οδηγεί στο δωμάτιο 60, όπου βρέθηκαν περί τα 850  πήλινα σκεύη διαφόρων μεγεθών και τύπων. Συνολικά διακρίνονται 25 τύποι αγγείων από το δωμάτιο αυτό. Το δεύτερο άνοιγμα οδηγεί  σε μια αυλή με επιχρισμένο δάπεδο. Στο άλλο άκρο της αυλής βρισκόταν πρόπυλο με δύο κίονες στην πρόσοψη, που οδηγούσε με τη σειρά του στον προθάλαμο 64, διαστάσεων περίπου 7 επί 10 μ. Οι κίονες ήταν ξύλινοι σε λίθινες βάσεις με επίχρισμα και από τα σημάδια στον σοβά φαίνεται ότι έφεραν 44 ραβδώσεις. Δεν είμαστε σίγουροι αν το επίχρισμα του δαπέδου είχε  παραστάσεις,  γνωρίζουμε όμως ότι οι τοίχοι ήταν σοβατισμένοι και επιζωγραφισμένοι με τοιχογραφίες που  απεικόνιζαν, μεταξύ άλλων, σκυλιά σε διάφορα χρώματα (καφετιά και λευκά με μαύρες βούλες) στην κάτω ζώνη καθώς και σκηνή πολεμιστών που μάχονται πλάι σε ποταμό στην αμέσως επόμενη προς τα πάνω ζώνη. Η μία ομάδα πολεμιστών φορά πανοπλία ενώ η άλλη δέρματα ζώων. 

Κάτοψη του ανακτορικού συγκροτήματος του ΕγκλιανούΜια θέση φρουρού επισημαίνει την είσοδο στο δωμάτιο 65, που θα πρέπει να ήταν η παλιά αίθουσα του θρόνου. Το δάπεδο φέρει ίχνη επιχρίσματος, αν και έχει διαβρωθεί σε μεγάλο βαθμό. Ίσως γι' αυτό και δεν μπορουμε να πούμε μετά βεβαιότητος αν η αίθουσα διέθετε κεντρική εστία ή όχι. Πάντως γνωρίζουμε ότι είχε 4 ή 6 κίονες, οι οποίοι υποστήριζαν τον άνω όροφο, ο οποίος ενδέχεται να διατασσόταν περιμετρικά ή, το πιθανότερο, σε δύο μπαλκόνια επάνω από το ισόγειο. Στο ΒΔ τμήμα του προθαλάμου 64 ένα άνοιγμα οδηγούσε σε ένα κλιμακοστάσιο για τον άνω όροφο καθώς και σε ένα μικρό δωμάτιο-σκευοθήκη (68), όπου βρέθηκαν περίπου 300 αγγεία, κυρίως για μαγείρεμα, εκ των οποίων πλήθος τριποδικών αγγείων.

Αγγεία πόσης από τη σκευοθήκη 60, Αρχαιολογικό Μουσείο Χώρας © ΕΦΑ Μεσσηνίας Το δωμάτιο δεν συνδεόταν με κάποιο άλλο. Επιστρέφοντας προς τα ενδιαιτήματα, ένας μικρός  διάδρομος οδηγούσε στο σύμπλεγμα των δύο δωματίων 71 και 72, εκ των οποίων το πρώτο ήταν αρκετά ευρύχωρο,  Ο ίδιος διάδρομος 70 έβγαζε και σε ένα άλλο σύμπλεγμα δωματίων, το 73 και 74, τα οποία απέληγαν προς ΒΔ σε μικρότερα δωμάτια, εκ των οποίων το ένα (78) ενδέχεται να ήταν λουτρό, αφού βρέθηκε αγωγός νερού. Σε εξωτερικό σημείο, στα βόρεια του λουτρού, θα πρέπει να βρισκόταν αρχικά το κελλάρι των κρασιών για το παλιό ανάκτορο (82), κρίνοντας από τους πίθους που βρέθηκαν πακτωμένοι στο έδαφος. Το δωμάτιο 82 αργότερα μετασκευάστηκε και του προστέθηκαν και άλλες αίθουσες (83-86). Οι ανασκαφές στο τμήμα αυτό του ανακτόρου έφεραν στο φως μεταξύ άλλων και νομίσματα εποχής Φραγκοκρατίας, καθώς και έναν βενετικό σόλιδο και μερικά οθωμανικά νομίσματα. Ο λόγος ίσως ήταν ότι η περιοχή αυτή λιθολογήθηκε συστηματικά στα κατοπινά χρόνια για οικοδομικό υλικό. 

Το κεντρικό τμήμα (ανάκτορο του Νέστορος)
Ψηφιακή αποκατάσταση του προπύλου του ανακτόρου του ΝέστοραΤο κεντρικό τμήμα, γνωστό και ως ανάκτορο του Νέστορος, είχε συνολικό εμβαδόν 2000 τ.μ. και αποτελεί το καλύτερα διατηρημένο Μυκηναϊκό ανάκτορο με τοίχους που φτάνουν το 1 μέτρο σε ύψος. Συνολικά περιλαμβάνει πενήντα στεγασμένους χώρους και δεύτερο όροφο, που χρησίμευε, ενδεχομένως, ως ενδιαίτημα μελών της βασιλικής οικογένειας. Το ανάκτορο ήταν προσεκτικά σχεδιασμένο με χώρους που διαδέχονταν ο ένας τον άλλο με συγκεκριμένη λογική. Ο κεντρικός του άξονας οριζόταν από το  πρόπυλο, το αίθριο, και το κυρίως μέγαρο με προστώο, πρόδομο και αίθουσα του θρόνου. Η κύρια είσοδος ήταν από το πρόπυλο, το οποίο μάλιστα ήταν χωρισμένο σε δύο μέρη (Πρόπυλο Ι και ΙΙ). Μπαίνοντας στο Πρόπυλο Ι  στα αριστερά συναντούσε κανείς έναν φρουρό, που στεκόταν σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο. Πλάι στον φρουρό βρισκόταν η πόρτα που οδηγούσε στο “αρχείο” (αίθουσα 7),  όπου βρέθηκαν περίπου 1000 πήλινες πινακίδες σε Γραμμική Β', στις οποίες ήταν καταγεγραμμένα στοιχεία που αφορούσαν στη διοίκηση, τη φορολογία και τις εμπορικές συναλλαγές του ανακτόρου κατά το έτος πριν την καταστροφή του. Οι πινακίδες σώθηκαν εξαιτίας ακριβώς της πυρκαγιάς, που τις έψησε, όπως συμβαίνει με τα κεραμικά αντικείμενα.  

Αντίγραφο πινακίδας Γραμμικής Β' στο μουσείο της Χώρας © ΕΦΑ Μεσσηνίας

Διαβαίνοντας την κεντρική πόρτα ο επισκέπτης έμπαινε στην κεντρική αυλή, η οποία ήταν ακάλυπτη (3). Στην αριστερή πλευρά της συναντούσε κανείς δύο “δίδυμα” δωμάτια εκ των οποίων το ένα ήταν σκευοθήκη (9) και  το δεύτερο αίθουσα αναμονής (10), διακοσμημένο με τοιχογραφίες. Προφανώς μέλημα των ενοίκων ήταν να εξασφαλίζεται η μεγαλύτερη δυνατή άνεση στους επισκέπτες που ζητούσαν ακρόαση από τον άνακτα, αφού μπορούσαν να απολαμβάνουν το  ποτό τους, σερβιρισμένο σε σκεύη από τη σκευοθήκη, καθισμένοι στον κτιστό πάγκο της αίθουσας αναμονής, ο οποίος  ήταν επικαλυμμένος με σοβά και ζωγραφισμένος. Οι δύο πίθοι που βρέθηκαν στη γωνία του δωματίου, μέσα σε σοβατισμένη ειδική βάση, δημιουργούν την υπόνοια ότι το ποτό  που σερβιρόταν στους επισκέπτες ήταν κρασί. 
Όταν ερχόταν η ώρα της εισόδου στο κυρίως ανάκτορο, ο επισκέπτης περνούσε μέσα από το πρόπυλο (4), με τους χαρακτηριστικούς δύο κίονες στην πρόσοψη και το σοβατισμένο  πάτωμα, Πλάι στην είσοδο προς την επόμενη αίθουσα, στο δεξί μέρος, υπήρχε και δεύτερη σκοπιά φρουρού, μετά από την οποία ο επισκέπτης έμπαινε στον προθάλαμο (5), που είχε τοίχους ζωγραφισμένους με έντονα χρώματα και ευχάριστα θέματα. 

Η μεγάλη πήλινη εστία στην αίθουσα του θρόνου του ανακτόρου  του Νέστορα © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΑκολουθούσε η αίθουσα του θρόνου (6), διαστάσεων 12,90 επί 11,20 μέτρων. Στο κέντρο της βρισκόταν η πήλινη εστία, μεγαλύτερη από ό,τι σε κάθε άλλο μυκηναϊκό ανάκτορο (4 μέτρα διάμετρος, 20 εκ. ύψος). Η περίμετρός της διακοσμούνταν με σχηματοποιημένες φλόγες, μαύρες επάνω σε λευκό φόντο. Περιβαλλόταν από τέσσερις ξύλινους ραβδωτούς κίονες με 32 ραβδώσεις ο καθένας, που στήριζαν τη στέγη, όπου βρισκόταν μεγάλο άνοιγμα για το φωτισμό και τη διαφυγή του καπνού. Μεταξύ του δυτικού κίονα και της εστίας ανακαλύφθηκε πήλινη τράπεζα προσφορών επιχρισμένη. Στον ανατολικό τοίχο διακρίνεται η θέση όπου θα πρέπει να βρισκόταν ο θρόνος του άνακτα, μάλλον ξύλινος. Δίπλα από το θρόνο υπήρχε μια παράξενη κατασκευή, που ενδεχομένως χρησίμευε στον άνακτα για την τέλεση σπονδών.   Οι τοίχοι καλύπτονταν από εντυπωσιακές τοιχογραφίες: εκατέρωθεν του θρόνου απεικονίζονταν δύο μεγάλοι γρύπες που είχαν πίσω τους έναν λέοντα. 

Στην ανατολική γωνία της αίθουσας απεικονιζόταν ο γνωστός “λυράρης” σε βαθυκόκκινο φόντο, που αποτελούσε μάλλον την τελευταία σκηνή μιας παράστασης συμποσίου, ίσως ακρογωνιαίας παράστασης μιας μεγαλύτερης σύνθεσης που συμπεριλάμβανε πομπή ανδρών και γυναικών που οδηγούσαν ταύρο σε θυσία.  Το δάπεδο ήταν επιχρισμένο  με κονίαμα που έφερε ζωγραφικό διάκοσμο, διατεταγμένο σε τετράγωνα με σχηματοποιημένα και γραμμικά θέματα, εκτός από ένα, που έφερε παράσταση χταποδιού, ακριβώς μπροστά στο θρόνο. Εντύπωση  προκαλεί το γεγονός ότι ο  διάκοσμος δεν διατάσσεται σε εντελώς τετραγωνισμένα σχήματα σε όλη την έκταση του δαπέδου, γεγονός που αποδίδεται σε εσκεμμένη ενέργεια και όχι σε “λάθος” του καλλιτέχνη. 

Μικροσκοπική κύλικα μάλλον λατρευτικού χαρακτήρα © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΣτο επάνω μέρος των τοίχων ήταν εμφανείς οι απολήξεις των δοκών της ξυλοδεσιάς, που αποτελούσε τον σκελετό του ανακτόρου, αν και στην ύστερη περίοδο του παλατιού οι απολήξεις αυτές φαίνεται ότι είχαν καλυφθεί με σοβά και χρωματιστεί. Στα δυτικά της αίθουσας του θρόνου διατάσσονταν δύο σειρές δωματίων, που φαίνεται ότι προέκυψαν από διαίρεση ενός αρχικά εξαιρετικά ευρύχωρου διαδρόμου. Η πρώτη σειρά ήταν δωμάτια μακρόστενα και πολύ μικρά (13, 16, 18, 22). Δύο από αυτά, το 18 και το 22, καθώς και ο θύλακας των δωματίων 19, 20, 21, φαίνεται ότι αποτελούσαν επίσης σκευοθήκες, καθώς εκεί βρέθηκε το μεγαλύτερο μέρος των χρηστικών πήλινων αγγείων του ανακτόρου.  Ειδικά στο δωμάτιο 18 βρέθηκε και μεγάλος αριθμός μικροσκοπικών αναθηματικών αγγείων (κυλίκων) καθώς και τμήμα μιας τράπεζας  προσφορών, οπότε εικάζουμε ότι εκεί φυλάσσονταν αντικείμενα σχετικά με τη λατρεία. 
Στο 19 πάλι βρέθηκαν μόνο αγγεία πόσης με ψηλό πόδι (και μάλιστα 2.853 τον αριθμό). Συνολικά, στις σκευοθήκες βρέθηκαν πάνω από 6.000 αγγεία, τα περισσότερα σπασμένα, τα οποία ήταν τοποθετημένα επάνω σε ξύλινα ράφια που κάηκαν με την πυρκαγιά. 

Πίσω  από την αίθουσα του θρόνου, τα δωμάτια 23 και 24 ταυτίστηκαν ως αποθήκες  λαδιού. Μεγάλοι πίθοι, τοποθετημένοι επάνω σε ειδικές, επιχρισμένες βάσεις, περιείχαν το πολύτιμο λάδι. Ειδικά στο δωμάτιο 23 οι πινακίδες που βρέθηκαν διασκορπισμένες στο έδαφος μαρτυρούν ότι εκεί φυλασσόταν το αρωματικό λάδι, προϊόν της οικοτεχνίας του ανακτόρου και ένα από τα σημαντικότερα εξαγώγιμα προϊόντα της Πύλου. 

Τράπεζα προσφορών με επίχρισμα από φύλλο χρυσού © ΕΦΑ Μεσσηνίας

Άλλη μια αποθήκη ελαίου ανακαλύφθηκε στο δωμάτιο 27, στη βορειοανατολική γωνία  του ανακτόρου του Νέστορα, με 16 πακτωμένους πίθους. Στην ανατολική πλευρά της αίθουσας του θρόνου βρισκόταν επίσης διάδρομος χωρισμένος σε μικρότερα διαμερίσματα (25, 28, 35), ο οποίος,  από  δύο ανοίγματα, επικοινωνούσε με έναν άλλο θύλακα δωματίων που όριζε την ανατολική πλευρά του ανακτόρου. Από αυτά, το δωμάτιο 32, νοτίως του 27, φαίνεται ότι ήταν επίσης αποθήκη λαδιού και μάλιστα της εξαιρετικότερης  ποιότητας, αν ερμηνεύεται σωστά το  πλήθος ψευδόστομων αμφορέων και άλλων πολυτελών αγγείων που βρέθηκαν εκεί (εκτός από τους 12 αποθηκευτικούς πίθους) και που χρησίμευαν προφανώς για τη μεταφορά του πολύτιμου υγρού. Τα υπόλοιπα δωμάτια βρέθηκαν κενά, πράγμα που σημαίνει ότι ή είχαν αφαιρεθεί τα περιεχόμενά τους όταν ξεκίνησε η πυρκαγιά ή φυλάσσονταν εκεί μόνο εύφλεκτα υλικά, που κάηκαν ολοσχερώς. 
Στα ΒΑ  του προπύλου 5 ένα κλιμακοστάσιο (36) αποτελούμενο  από 21 σκαλοπάτια, που οδηγούσαν στα διαμερίσματα του α' ορόφου. Από τις μετρήσεις των σκαλοπατιών προσδιορίστηκε ότι το ύψος του ισογείου ήταν 3,25 μέτρα. Αντίστοιχο κλιμακοστάσιο, όχι όμως ενιαίο, αλλά με γωνιώδη διάταξη, βρισκόταν στην απέναντι πλευρά του προπύλου (χώροι 13, 14, 15) και οδηγούσε και αυτό στον όροφο. Νοτιοανατολικά του κλιμακοστασίου 36 βρίσκονταν δύο δωμάτια (39, 40), που περιείχαν λίγα δείγματα μη αξιόλγης κεραμικής, και τα οποία επικοινωνούσαν με το πρόπυλο και το υπόλοιπο κτιριακό συγκρότημα μέσω του διαδρόμου 37. 

Ψευδόστομος αμφορέας για μεταφορά λαδιού, Μουσείο Χώρας © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΈνας  προθάλαμος (38) συνέδεε το τμήμα αυτό του ανακτόρου με ένα πρόπυλο (41), όπου έστεκε ένας ξύλινος κίονας επάνω σε λίθινη βάση, το οποίο οδηγούσε προς τα ΒΑ σε μια μεγάλη αυλή (42) με επιχρισμένο δάπεδο. Η λιθοδομή μαρτυρεί ότι η αυλή αυτή ήταν μεταγενέστερη της αρχικής φάσης του ανακτόρου και ότι μάλλον αντικατέστησε παλαιότερο διάδρομο  που οδηγούσε στα βορειοανατολικά κτίσματα γύρω από το ανάκτορο. Η ανακάλυψη σπασμένων αγγείων στην αυλή αυτή δημιουργεί υπόνοιες ότι ίσως στην τελική φάση του ανακτόρου να χρησιμοποιούνταν σαν αποθέτης. Επίσης ανακαλύφθηκε τμήμα πήλινου αγωγού που θα πρέπει να τροφοδοτούσε την αυλή με νερό, αν και δεν έχει βρεθεί κάποια μόνιμη κατασκευή κρήνης ή λεκάνης συλλογής των υδάτων. 
Στον προαναφερθέντα προθάλαμο 38 βρέθηκαν θραύσματα από  αποθηκευτικούς πίθους για λάδι και άλλα κεραμικά αγγεία καθώς και δεκαεννέα θραύσματα πήλινων πινακίδων όπου γινόταν λόγος για λάδι (elaiwon) ποικίλων ποιοτήτων και ειδών. Τα αντικείμενα αυτά, όμως, δεν βρέθηκαν κατά χώραν: μάλλον προέρχονταν από τον άνω όροφο, ο οποίος κατέρρευσε με την πυρκαγιά,  παρασέρνοντας μαζί και το πολύτιμο φορτίο του. Ο ίδιος προθάλαμος οδηγούσε και στο δωμάτιο 43, στο οποίο ανακαλύφθηκε κατά χώραν πήλινος λουτήρας  (ασάμινθος), επιζωγραφισμένος και τοποθετημένος σε πήλινη, επιχρισμένη με σοβά βάση. Στη γωνία του δωματίου, στην ίδια πλευρά με τον λουτήρα, βρίσκονταν δύο μεγάλοι πίθοι ύψους 1,20 μ., που προφανώς περιείχαν το νερό για το λουτρό. Σκεύη πόσης ανακαλύφθηκαν μέσα στους πίθους και μέσα στο λουτήρα. Χρησίμευαν για να ρίχνει η θεραπαινίδα νερό από τους πίθους στον λουόμενο. Ο Blegen ερμήνευσε όλο το τμήμα αυτό του ανακτόρου, με το λουτρό και την περίκλειστη αυλή, ως ιδιαίτερα διαμερίσματα του άνακτα, έναν χώρο όπου μπορούσε κανείς να αποσυρθεί και να αναπαυθεί. 

Η πήλινη ασάμινθος από το δωμάτιο  του λουτρού © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΓια να βγει κανείς από τα διαμερίσματα αυτά έπρεπε να επιστρέψει στον διάδρομο 37. Από εκεί έβγαινε σε ένα προστώο (44) με δύο κίονες στην πρόσοψη, ξύλινους και με 60 ραβδώσεις ο καθένας, όπως προκύπτει από τα σημάδια στον σοβά που κάλυπτε τη λίθινη βάση τους. Οι δύο αυτοί κίονες ενδεχομένως υποστήριζαν ένα μπαλκόνι, από όπου οι  επίσημοι παρακολουθούσαν τελετουργίες και εκδηλώσεις που λάμβαναν χώρα στην ανοιχτή αυλή. 

Στο νοτιοανατολικό άκρο του προστώου 44 μία σκάλα (54) οδηγεί σε διώροφη πυργοειδή κατασκευή (55-57), η οποία ενδεχομένως αποτελούσε ένα είδος “φρουραρχείου” και παρατηρητηρίου. Δίπλα από την κατακευή αυτή ανοίγεται ένα αυτοτελές διαμέρισμα, τα λεγόμενα “ενδιαιτήματα της Βασίλισσας”. Η πρώτη αίθουσα (46) έμοιαζε με την αίθουσα του θρόνου με εστία στη μέση, αν και μικρότερων διαστάσεων από την προηγούμενη. Η εστία έφερε τουλάχιστον τέσσερα στρώματα σοβά με ίχνη διαφορετικής επιζωγράφισης το κάθε στρώμα. Η αίθουσα είχε επίσης τοιχογραφίες και επιχρισμένο, επιζωγραφισμένο δάπεδο, όμως η καταστροφή από την πυρκαγιά ήταν πολύ μεγαλύτερη από της αίθουσας του θρόνου, καθώς κι εδώ έπεσαν φλεγόμενα αγγεία με λάδι από τον άνω όροφο. Από τα ελάχιστα σωζόμενα ίχνη αντιλαμβανόμαστε ότι ο διάκοσμος των τοίχων συνίστατο κυρίως σε λέοντες, γρύπες και άλλα ζώα. Το διαμέρισμα περιλάμβανε επίσης υπαίθρια περίκλειστη αυλή (47) και βοηθητικούς χώρους. Κοντά στην πόρτα που οδηγούσε στην αυλή βρέθηκαν περίπου 35 ψευδόστομοι αμφορείς διαφόρων μεγεθών. Από την αίθουσα με την εστία ένας μικρός διάδρομος (48) οδηγούσε σε μια γωνιακή αίθουσα (50) κατάγραφη με παραστάσεις, τόσο στους τοίχους, όσο και στο δάπεδο, όπου κυριαρχούσαν τα θαλάσσια θέματα (χταπόδια, δελφίνια κλπ). Ενδέχεται αυτό να ήταν το υπνοδωμάτιο της βασίλισσας, γεγονός που υποστηρίζεται από την ύπαρξη του δωματίου 53, που μάλλον αποτελούσε λουτρό, καθώς κι εδώ βρέθηκαν 17 πίθοι για νερό και τμήματα αποχέτευσης. 
Το  Βορειοανατολικό κτίριο
 Χρυσή χάντρα σε σχήμα κεφαλής πολεμιστή από το μεσοελλαδικό λακκοειδή τάφο στα θεμέλια του δωματίου  97 © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΤο βορειοανατολικό κτίριο είναι ανεξάρτητο από το ανάκτορο, στο οποίο οδηγούσε ο ελαφρά ανηφορικός διάδρομος 91, το  δάπεδο του οποίου ήταν επιχρισμένο. Αποτελούσε κέντρο βιοτεχνικών δραστηριοτήτων. Αποτελούνταν από έξι χώρους χωρισμένους από έναν διάδρομο και ίσως διέθετε στεγασμένο  προστώο με κιονοστοιχία. Έχουν ταυτιστεί ως χώροι η αποθήκη, το εργαστήριο (99), όπου βρέθηκαν σφραγίδες και πήλινες πινακίδες που αναφέρουν επισκευές αντικειμένων ή προμήθεια πρώτων υλών, κυρίως χαλκού, καθώς και η οπλοθήκη, όπου βρέθηκαν εκατοντάδες χάλκινες αιχμές βελών. Μπροστά στο κτίριο αυτό υπήρχε μικρή αυλή (92) με έναν ορθογώνιο βωμό. Χάρη σε μια από τις πολλές πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν εδώ, ο χώρος ταυτίστηκε με ιερό, αφιερωμένο στην Πότνια Ιππεία, πιθανώς  μια  θεότητα που ταυτιστηκε  αργότερα με την Αθηνά. Στο γωνιακό δωμάτιο του συμπλέγματος αυτού, στο δωμάτιο 97, ανασκαφές στο δάπεδο αποκάλυψαν μια μεσοελλαδική ταφή, που προϋπήρχε του ανακτόρου και που ο αρχιτέκτονας σεβάστηκε  απολύτως. Εντός του τάφου βρέθηκαν προϊόντα πολυτελείας, όπως μια χρυσή χάντρα σε σχήμα κεφαλής πολεμιστή και χάντρες από κορναλίνη και αμέθυστο. 

Το Βορειοανατολικό κτίριο φαίνεται να προστέθηκε στο ανακτορικό συγκρότημα σε ύστερη εποχή. Αυτό προκύπτει και από τον τρόπο δόμησης: αργολιθοδομή για τα θεμέλια και ξυλοδεσιά με ωμές πλίνθους για την τοιχοποιία. Στο σημείο επαφής του Βορειοανατολικού κτιρίου με τους εξωτερικούς τοίχους των προαυλίων 42 και 47 απέληγε ένα μικρό υδραγωγείο  που τροφοδοτούσε με νερό όλο το ανακτορικό συγκρότημα, πιθανότατα από την πλησιέστερη πηγή, γνωστή ως Ρούβελλη, περίπου 1 χλμ ΒΑ του πλατώματος του Εγκλιανού. Το νερό διακλαδιζόταν και απέληγε στους δύο χώρους 102 και 101. H πρώτη εκροή χρησίμευε μάλλον σε όλες τις βοηθητικές δραστηριότητες, ενώ η δεύτερη (που ο Blegen χαρακτήρισε “πηγή”) ήταν μάλλον για πόση. Εκτός από τον λουτήρα στο δωμάτιο 43, βρέθηκαν συνολικά άλλες τρεις  ασάμινθοι (μικρότερες σε μέγεθος) σε όλο το ανάκτορο, χωρίς όμως  να  συνδέονται με το υδροδοτικό αυτό σύστημα. 
Η αποθήκη του οίνου
Στα βόρεια του κυρίως μεγάρου, παράλληλα με το ΒΔ άκρο του λόφου του Εγκλιανού, βρίσκεται ένα ορθογώνιο κτίριο με προθάλαμο (105 και 104 αντίστοιχα). Στην πρώτη αίθουσα έχουν βρεθεί τουλάχιστον 35 μεγάλοι πίθοι, διατεταγμένοι σε τέσσερις σειρές παράλληλα προς τον νοτιοανατολικό τοίχο και σε μια σειρά κατά μήκος του βορειοδυτικού τοίχου, οι οποίοι στέκουν κατά χώραν, αν και τμήματά τους, κυρίως τα χείλη, έχουν σπάσει. Η λειτουργία του χώρου ως αποθήκη οίνου επιβεβαιώθηκε από την εύρεση 60 και πλέον σφραγίδων από τις οποίες 4 έφεραν το σύμβολο του κρασιού στη Γραμμική Β'. Η ποσότητα του αποθηκευμένου κρασιού σε συνδυασμό με τα αγγεία πόσης που βρέθηκαν μέσα στο ανάκτορο αλλά και με τις  περιγραφές των ομηρικών επών  επιβεβαιώνουν ότι τα συμπόσια ήταν ένα κεντρικό στοιχείο της καθημερινής ζωής όχι μόνο στο ανάκτορο αλλά και στις σημαντικότερες τελετουργίες και εορτές. 

Λίθινα κέρατα καθοσιώσεως © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΤο βασικό σύστημα δόμησης στο ανάκτορο  ήταν η ξυλοδεσιά. Το ξύλο, υλικό πολύτιμο στην εποχή του, εξασφάλιζε  σταθερότητα και ενδεχομένως αντισεισμική προστασία. Ξύλινοι ήταν επίσης οι κίονες, τα σενάζια και τα ταβάνια. Η προσεκτική μελέτη του οικοδομικού συστήματος στο  ανάκτορο από τον Blegen, τον James Wright και πιο πρόσφατα τον Michael Nelson, έχει αποκαλύψει ότι στην ουσία χρησιμοποιήθηκαν τέσσερις διαφορετικές μέθοδοι: ξυλοδεσιά, ισοδομική τοιχοποιία, αργολιθοδομή και πλινθοδομή. Οι επιφάνειες των τοίχων ήταν επιχρισμένες με λευκό σοβά, ενώ σε αρκετές αίθουσες, κυρίως στην αίθουσα του θρόνου αλλά και στα ιδιαίτερα διαμερίσματα του άνακτα και των μελών της  οικογένειάς του, αλλά και στα πρόπυλα και τους διαδρόμους, υπήρχαν νωπογραφίες. Τα δάπεδα είχαν επίσης  μια επένδυση από ασβεστοκονίαμα, που, στο Μέγαρο τουλάχιστον, είχε με τη σειρά της  γραπτό διάκοσμο. Τα θεμέλια του κτιρίου είναι κατασκευασμένα από ακατέργαστους λίθους, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν τμήματα του προγενέστερου ανακτόρου. Λαξευμένοι δόμοι από πωρόλιθο χρησιμοποιήθηκαν για να επενδύσουν τους εξωτερικούς τοίχους κατά τόπους. 

Το ανάκτορο του Νέστορα και η μινωική παράδοση
Το ανάκτορο του Επάνω Εγκλιανού, περισσότερο από κάθε άλλο μυκηναϊκό ανάκτορο, παουσιάζει αρκετά μινωικά στοιχεία, όπως η χρήση του ξύλου, οι πολλές αυλές, το λουτρό με τον λουτήρα (ασάμινθο),  ο φωταγωγός, το μικρό ανακτορικό ιερό και κυρίως τα λίθινα κέρατα καθοσιώσεως, που θα πρέπει να επέστεφαν κάποιο τμήμα του ανακτόρου και που βρίσκονται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Χώρας. Μινωικές επιδράσεις διακρίνονται επίσης και στις τοιχογραφίες, οι οποίες ωστόσο φαίνονται να καινοτομούν σε σχέση με τα μινωικά πρότυπα. Οι συνεχιζόμενες έρευνες με νέες τεχνολογικές μεθόδους στον τομέα αυτό αναμένεται να δώσουν και νέα στοιχεία για τις χρωστικές και τις τεχνικές που χρησιμοποίησαν οι ζωγράφοι στην Πύλο.