Πιλοτική Λειτουργία

Οι πινακίδες της Πύλου

Η Γραμμική Β' είναι γραφή με συλλαβογράμματα, στην οποία αποτυπώθηκε για πρώτη φορά γραπτά η ελληνική γλώσσα κατά τον 15ο αι. π.Χ.. Η αποκρυπτογράφησή της ήρθε σαν επιστέγασμα της προσπάθειας πολλών ερευνητών σε πολλές χώρες του κόσμου, που διήρκεσε σχεδόν μισόν αιώνα.

Οι πινακίδες της Κνωσού

lezantaΤο 1909 ο Άρθουρ Έβανς δημοσίευσε το Scripta Minoa, όπου παρέθετε τα πρώτα συγκεντρωτικά στοιχεία για τον τεράστιο αριθμό πήλινων πινακίδων (περίπου 3.000), ακέραιων ή σε θραυσματική μορφή, τις οποίες είχε  ανακαλύψει κατά τις ανασκαφές  της Κνωσού, που είχαν αρχίσει το 1900. Οι πινακίδες αυτές έφεραν σύμβολα, που ο  Έβανς διέκρινε σε δύο τύπους γραφής: τη Γραμμική Α', που φαινόταν να αποτελεί εξέλιξη της ιερογλυφικής ή πικτογραφικής γραφής της Κρήτης (όπως αυτή που αποτυπώνεται στον δίσκο της Φαιστού), και τη Γραμμική  Β'.  Ο Έβανς με τους συνεργάτες του προσπάθησε να αποκρυπτογραφήσει τις δύο αυτές γραφές. Καθώς όμως ο Έβανς δεν ήταν γλωσσολόγος και επειδή τα μέχρι τότε στοιχεία δεν ήταν επαρκή, αυτό δεν κατέστη δυνατό. Ένα πρόσθετο εμπόδιο στάθηκε το γεγονός  ότι τόσο ο Έβανς όσο και ο John Linton Myres, ένας νεαρός αρχαιολόγος που του ανατέθηκε να δημοσιεύσει τις πινακίδες Γραμμικής Β' της Κνωσού μετά τον θάνατο  του Έβανς, πίστευαν ότι ο Μυκηναϊκός πολιτισμός της ηπειρωτικής Ελλάδας δεν ήταν παρά ένα επαρχιακό παρακλάδι του Μινωικού πολιτισμού της Κρήτης.  Για το λόγο αυτό πίστευαν ότι η Γραμμική Β' αποτύπωνε τη γλώσσα των Μινωιτών, που δεν ήταν ελληνική.

Από  το 1909 ως και τη δεκαετία του 1940 περίπου 20  μελετητές ανά  τον κόσμο ενδιαφέρθηκαν για  το ζήτημα της αποκρυπτογράφησης των πινακίδων  της  Κνωσσού, άλλοι επαγγελματικά και άλλοι από χόμπυ. Στους πρώτους συγκαταλέγεται η νεαρή κλασσική φιλόλογος και  μετέπειτα γλωσσολόγος Alice Kober, στους  δεύτερους ο έλληνας νομικός Κωνσταντίνος Κτιστόπουλος και ο  Άγγλος αρχιτέκτονας Michael Ventris, ο οποίος το 1936, σε ηλικία μόλις 14 ετών, είχε ακούσει τον Evans να μιλάει στο σχολικό του τμήμα που επισκεπτόταν το Burlington house στο  Λονδίνο. Η άτυπη αυτή διάλεξη έμελλε να του αλλάξει τη ζωή. 

 

Οι πινακίδες της Πύλου και ο μυκηναϊκός πολιτισμός
Το 1939 ο Carl Blegen και η ομάδα του ανακάλυψαν στην Πύλο, μέσα στα ερείπια του ανακτόρου του Εγκλιανού, περίπου 600 πήλινες πινακίδες σε Γραμμική Β. Η ανακάλυψη προκάλεσε “σεισμό” στους κύκλους των φιλολόγων και γλωσσολόγων, οι οποίοι ήταν πεπεισμένοι ότι οι  πινακίδες που είχε ανακαλύψει ο Έβανς στην Κνωσό ήταν προϊόντα του μινωικού πολιτισμού.  Ο ίδιος ο Έβανς, ογδόντα έξι χρονών τότε, δεν διατύπωση άποψη. Οι  αντιδράσεις των οπαδών του, ωστόσο, περιλάμβαναν ακραίες απόψεις, όπως  ότι οι πινακίδες ήταν εισηγμένες από την Κρήτη ή ότι  κάποιος “αγράμματος” ηγεμόνας της Πελοποννήσου είχε φέρει γραφείς από την Κρήτη για να δουλέψουν γι' αυτόν. Ανεξάρτητα από τις ερμηνείες, πάντως, όλη η ακαδημαϊκή κοινότητα έστρεψε το βλέμμα της στην Πύλο, αναμένοντας με κομμένη ανάσα τα αποτελέσματα των μελετών του υλικού της Πύλου.
Πόλεμος-καταλύτης
Το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου πολέμου καθυστέρησε την πρόοδο των ανασκαφικών ερευνών. Το  μόνο που πρόλαβε η ομάδα του Blegen να κάνει ήταν να καθαρίσει  και  να φωτογραφίσει τις πινακίδες. Το 1940, με το τελευταίο αμερικανικό πλοίο που εγκατέλειπε τη Μεσόγειο, ταξίδευαν για την Αμερική τα αρνητικά των φωτογραφιών αυτών, ενώ οι  πρωτότυπες πινακίδες κατατίθεντο στην Τράπεζα των Αθηνών, όπου και θα παρέμεναν για τουλάχιστον έξι  χρόνια. Ο πόλεμος παράλληλα κράτησε μακριά από το πεδίο μελέτης αρκετούς από τους μετέπεια πρωταγωνιστές της αποκρυπτογράφησης της Γραμμικής Β, όπως τον Emmett Bennett, φοιτητή του Blegen, και τον John Chadwick, λεξικογράφο από το Καίμπριτζ. Παράλληλα, ωστόσο, όξυνε τις ικανότητές τους στην αποκρυπτογράφηση, αφού εργάστηκαν σε  μυστικές υπηρεσίες για το σπάσιμο των κωδίκων των δυνάμεων του άξονα. Ο Michael Ventris, από την άλλη μεριά, υπηρέτησε στη βρετανική αεροπορία με ειδικότητα στη ρίψη βομβών, κάτι  που εξάσκησε την οργανωτική του ικανότητα και την παρατηρητικότητά του. Έφτασε μάλιστα στο σημείο να σχεδιάσει τους δικούς του χάρτες για  τους βομβαρδισμούς,  καθώς από την ακρίβειά τους εξαρτώταν ακόμη και η ζωή των συναδέλφων του.

Στην τελική ευθεία

lezantaΣτο διάστημα αυτό, ο Sir John Linton Myers, που είχε διατηρήσει μια  φιλική σχέση συνεργασίας με τον Έβανς, με το θάνατο του τελευταίου 'κληρονόμησε' το καθήκον να ταξινομήσει και να μελετήσει συστηματικά τις πινακίδες της Κνωσού στο μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης και να δημοσιεύσει το υλικό με βάση το ημιτελές χειρόγραφο και τους πίνακες των συμβόλων που είχε αφήσει πίσω του ο Έβανς. Αμέσως μετά τον πόλεμο, ο Carl Blegen έφερε σε επαφή μαζί του τον διδακτορικό  του φοιτητή Emmett Bennet, προκειμένου να τον βοηθήσει στο έργο του. Το 1948 στην ομάδα προστέθηκε και η Alice Kober, που, με υποτροφία Guggenheim, πήγε στην Οξφόρδη για να εντρυφήσει κι αυτή στη Γραμμική Β'. 

Η Kober, μια Αμερικανίδα ουγγρικής καταγωγής, με εκπληκτική ευχέρεια στην εκμάθηση γλωσσών και δη νεκρών γλωσσών, ήταν αυτή που έκανε το πρώτο αποφασιστικό βήμα προς την ερμηνεία της Γραμμικής Β'. Μελέτησε μανιωδώς επί σειρά ετώντις  πινακίδες της Κνωσού, αρχικά, ταξινομώντας τα περίπου 100 φωνητικά σύμβολα που εμφανίζονται στη γραφή και παρήγαγε 186.000 καρτέλες σημειώσεων. Επίσης έφτιαξε ένα σύστημα από διάτρητες καρτέλλες που της επέτρεπαν να ανακτήσει γρήγορα τα σχετικά δεδομένα, σε μια εποχή χωρίς ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Στόχος της ήταν να συγκεντρώσει και να αναλύσει όλα τα δεδομένα από τα οποία μπορούσε να συναγάγει τις φωνητικές αξίες της Γραμμικής Β'.

lezanta Το πρωτότυπο αυτό σύστημα ταξινόμησης συμβόλων προήγαγε σημαντικά την κατανόηση της Γραμμικής Β´. Παράλληλα, βέβαια, το πεδίο μελέτης είχε  διευρυνθεί αρκετά με την ανακάλυψη και μεταγραφή των πινακίδων της Πύλου και η Kober είχε αρχίσει να μελετά δείγματα από αυτές, όπως προκύπτει από την αλληλογραφία της με τον Carl Blegen και τον Emmett Bennett. Ο συστηματικός νους της Kober την οδήγησε σε ένα ακόμη αποφασιστικό  βήμα: αναγνώισε  πέντε ομάδες λέξεων αποτελούμενες από τρεις λέξεις η καθεμιά (τα “τρίδυμα της Kober”  θα τα αποκαλούσε περιπαικτικά ο Ventris), οι οποίες φαινόταν ότι μπορεί να αντιστοιχούσαν σε πτώσεις ουσιαστικών. Αν και δεν μπορούσε ακόμη να διακρίνει τη φωνητική τους αξία, το έμπειρο μάτι της Kober την έκανε να θεωρεί βέβαιες τις αλληλεξαρτήσεις τους και να αναγνωρίσει ότι βρισκόταν μπροστά σε μια σημαντική ανακάλυψη.  Αυτό  αποτέλεσε ένα θεμελιώδες  πρώτο βήμα για τη διαμόρφωση ενός αναλυτικού συστήματος, της “καννάβου”, με τη βοήθεια της οποίας οργανώθηκε η χαώδης μάζα του υλικού. Η μέθοδος της καννάβου είχε χρησιμοποιηθεί και  παλιότερα, από τον Σαμπολλιόν, για την αποκρυπτογράφηση των ιερογλυφικών,  η Kober  ωστόσο την εξέλιξε και την οργάνωσε καλύτερα. Μια από  τις πρώτες καννάβους που σχεδίασε η Kober σε ένα σημειωματάριο τοποθετεί  22 σύμβολα στη σωστή θέση σε σχέση  το ένα με το άλλο. Παράλληλα, η Kober παρατήρησε  ότι η προσθήκη συγκεκριμένων συμβόλων στις λέξεις φαίνεται να υποδήλωνε το διαφορετικό  γένος.  Η παρατήρηση αυτή οδήγησε στην υπόθεση ότι η γλώσσα των πινακίδων ήταν ινδοευρωπαϊκή, αφού μόνον οι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες  εμφανίζουν τέτοιους σχηματισμούς. 

Παράλληλα, ο αρχιτέκτονας και ερασιτέχνης αποκρυπτογράφος Michael Ventris, μια αινιγματική και αντισυμβατική προσωπικότητα, είχε ήδη αρχίσει να ασχολείται συστηματικά με την αποκρυπτογράφηση των συμβόλων της Γραμμικής Β'. Για περίπου μια δεκαετία, ωστόσο, ο Ventris πίστευε πως η Γραμμική Β' κατέγραφε λέξεις από κάποια ετρουσκική διάλεκτο. Το υποστήριξε μάλιστα σε άρθρο του στο American Journal of Archaeology το 1940, λίγο μετά την ανακάλυψη των πινακίδων της Πύλου. Στο ίδιο περιοδικό, λίγα χρόνια αργότερα (1945) η Kober δημοσίευσε το δικό της άρθρο περί της εγκλιτικότητας της γλώσσας της Γραμμικής Β'. Στη συνέχεια όμως οι δημοσιεύσεις και κυρίως η “κάνναβος” της Kober στάθηκαν ο πολύτιμος οδηγός του Ventris.  Ο Ventris μπορούσε να δει τις πινακίδες με μια φρέσκια ματιά, που έλειπε ίσως από την Kober, η οποία περνούσε μήνες ολόκληρους διορθώνοντας τα σφάλματα και τις ξεπερασμένες απόψεις του Myres, που αισθανόταν υποχρεωμένος να σεβαστεί την επιχειρηματολογία του Έβανς. Ίσως για το λόγο  αυτό και ο Ventris δεν μπόρεσε ποτέ να ενταχθεί στην ομάδα μελέτης Myres-Kober-Bennett, αν και επιχειρήθηκε κάτι τέτοιο το 1948.

Την ίδια χρονιά η Kober, ήδη άρρωστη από καρκίνο, δημοσίευσε ένα άρθρο για τις “μινωικές γραφές” δηλώνοντας,  με την εξαιρετική επιφυλακτικότητα που την χαρακτήριζε,  ότι  η εξαγωγή συμπερασμάτων για τη Γραμμική Β' θα ήταν εφικτή όταν θα ήταν διαθέσιμα πλήρη και  καλά επεξεργασμένα στοιχεία.  Το άρθρο αυτό απογοήτευσε τον Ventris, που την επόμενη χρονιά συνέταξε και έστειλε  ένα ερωτηματολόγιο σε όλους  τους μελετητές ανά τον κόσμο που ασχολούνταν με τη Γραμμική Β'. Από τους πρώτους που ανταποκρίθηκαν ήταν και ο Έλληνας Κωνσταντίνος Κτιστόπουλος, επίσης “ερασιτέχνης” στην προσπάθεια της αποκρυπτογράφησης, ο οποίος έκτοτε θα αλληλογραφούσε τακτικά με τον Ventris, ανταλλάσσοντας απόψεις. Ο Ventris συνέθεσε ένα κείμενο με όλες τις απόψεις που έλαβε γραπτώς, το περίφημο Mid-Century Report, καθώς στόχο είχε, όπως έγραφε ο ίδιος, να καταγράψει την κατάσταση στην οποία βρισκόταν διεθνώς το θέμα της αποκρυπτογράφησης 50 χρόνια μετά την ανακάλυψη των πινακίδων της Κνωσσού. 

 Πριν ακόμη από την ολοκλήρωση του  Mid-Century Report, η Kober πέθανε, αφού είχε προλάβει, ωστόσο, να πείσει τον Ventris για την ινδοευρωπαϊκή καταγωγή της γλώσσας των πινακίδων. Το 1951 ο Ventris εγκατέλειψε τη δουλειά του, ως αρχιτέκτονας στον οργανισμό ανέγεσης σχολικών κτιρίων της Μεγάλης Βρετανίας, για να αφοσιωθεί στην αποκρυπτογράφηση. Ίσως η απόφασή του να συνδεόταν με το γεγονός ότι την ίδια χρονιά δημοσιεύθηκαν τα πρώτα συγκεντρωτικά αποτελέσματα της μεταγραφής των πινακίδων της Πύλου.  

Αποκάλυψη

lezantaΈνα χρόνο αργότερα, το 1952, o Ventris ανακοίνωσε ραδιοφωνικά ότι είχε σπάσει τον κώδικα της Γραμμικής Β' και ότι, σύμφωνα με τα συμπεράσματά του, η γλώσσα των πινακίδων ήταν ελληνική.Μεταξύ των ακροατών του προγράμματος ήταν και ο λεξικογράφος από  το Καίμπριτς, John Chadwick. Σύντομα ο Ventris βρήκε το επιστημονικό “έτερόν του ήμισυ” στο πρόσωπο του Chadwick.

Η αποκάλυψη αυτή προκάλεσε  σάλο  στους ακαδημαϊκούς κύκλους. Πράγματι, η ανακάλυψη όχι μόνο έπειθε με αδιάσειστα πια στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να διαβαστεί η Γραμμική Β' αλλά και επιβεβαίωνε ότι ο μυκηναϊκός πολιτισμός ήταν ελληνικός. Ωστόσο, υπήρξε αρκετός σκεπτικισμός, κυρίως  λόγω της επιρροής που ακόμη ασκούσαν οι απόψεις του Evans. Οι Ventris και Chadwick θα έπρεπε  να είναι εξαιρετικά προσεκτικοί στην ανακοίνωση και διατύπωση των αποτελεσμάτων τους.

 lezantaΤην επόμενη χρονιά, σε μια  κατάμεστη αίθουσα στο Burlington House, εκεί που  και ο  ίδιος είχε  για πρώτη φορά ακούσει τον Evans να μιλάει για τις πινακίδες, παρουσίασε την πινακίδα P641, γνωστή και ως “πινακίδα των τριπόδων”, όπου καταμετρώνται διάφορα αγγεία, τα περισσότερα τριποδικά, με αναγραφή και των ονομάτων τους. Η πινακίδα αυτή αποτέλεσε στην ουσία τη “στήλη της Ροζέτας” για την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β'.  

Οι Ventris και Chadwick συνέχισαν να εργάζονται πυρετωδώς επάνω σε μια επιστημονική δημοσίευση των αποτελεσμάτων τους, η οποία πραγματοποιήθηκε το 1956 με τον τίτλο “Documents in Mycenean Greek”. Δυστυχώς την ίδια χρονιά ο Ventris βρήκε τραγικό θάνατο σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Τις μελέτες συνέχισε ο Chadwick, ο οποίος και δημοσίευσε, δύο χρόνια αργότερα το πολύκροτο έργο του “The Decipherment of Linear B”. 
Τι αποκάλυψαν οι πινακίδες
lezanta Οι πινακίδες Γραμμικής Β αντιστοιχούν στο τελευταίο “οικονομικό  έτος” θα λέγαμε της ζωής του ανακτόρου. Περιείχαν πληροφορίες για εμπορικές συναλλαγές, παραγωγή και φορολογία προϊόντων κ.ο.κ. και αποκάλυψαν ένα σύστημα συγκεντρωτικό αλλά και συστηματικό ως προς τις οικονομικές λειτουργίες καθώς και μια συγκεντρωτική διοίκηση που περιλάμβανε το ανάκτορο, περιοχές της δικαιοδοσίας του και πολλούς μικρούς και μεγάλους οικισμούς. Οι ερευνητές διέκριναν 33 διαφορετικά “χέρια” γραφέων στις πινακίδες της Πυλου. Ορισμένοι  από αυτούς, όπως ο Thomas Palaima, μαθητής του Bennett, συνέχισαν επί σειρά ετών την ιστορική ανάλυση των κειμένων των πινακίδων, φωτίζοντας συγκεκριμένες πτυχές της μυκηναϊκής κοινωνίας.  

Οι πινακίδες αποκάλυψαν π.χ. ότι επικεφαλής της κοινωνικής ιεραρχίας της Πύλου βρισκόταν ο wanax, ο βασιλιάς. Ορισμένες καταγράφουν προσφορές σε θεότητες. Μια ομάδα πινακίδων αναφέρεται λεπτομερώς στην παραγωγή, αποθήκευση και εμπορία του αρωματικού ελαίου. Εξαιρετικά χρήσιμη για τους μελετητές είναι η αναφορά σε τοπωνύμια, που μας αποκαλύπτει τόσο την ταύτιση με μεταγενέστερες ονομασίες όσο και την έκταση του βασιλείου της Πύλου,  αλλά και οι ονομασίες απλών ανθρώπων και των ιδιοτήτων τους, που με την πρόσφατη προσεκτική μελέτη του Δ. Νακάση διευκόλυναν τη σύνταξη μιας “προσωπογραφίας” της Μυκηναϊκής Πύλου, ενώ αποκάλυψαν ότι υπήρχε μεγαλύτερη οικονομική αυτενέργεια εκτός του ελέγχου των ανακτορικών κέντρων σε σχέση με ό,τι πιστευόταν παλιότερα. Γενικά, η προσεκτική μελέτη τους, η οποία συνεχίζεται σε διάφορα πανεπιστήμια ανά τον κόσμο, διαφωτίζει με τρόπο καθοριστικό την οργάνωση και λειτουργία της μυκηναϊκής κοινωνίας. 

Η πινακίδα της Ίκλαινας
Μια πρόσφατη (2012) ανακάλυψη στις ανασκαφές της Ίκλαινας άλλαξε για μια ακόμη φορά κάποια δεδομένα σχετικά με τη Γραμμική Β'.  Μια πινακίδα, ύψους 2,5 εκατοστών και πλάτους 4,  βρέθηκε απανθρακωμένη σε αποθέτη, όπου προφανώς είχαν καεί σκουπίδια. Η πινακίδα αναγράφει κάτι σχετικό με μια κατασκευή στην μια πλευρά και κατάλογο ονομάτων και αριθμών στην άλλη πλευρά. Το σημαντικό στοιχείο είναι ότι η πινακίδα της Ίκλαινας χρονολογείται στα 1450 π.Χ.,  δηλαδή είναι παλαιότερη κατά δυόμισυ περίπου αιώνες από τις πινακίδες της Πύλου, αποδεικνύοντας ότι η χρήση της γραφής στον ελλαδικό χώρο ήταν κατά  πολύ παλαιότερη απ ό,τι πιστεύαμε και γνωστή ακόμη και σε μη ανακτορικά κέντρα.

• Ευχαριστούε τον Thomas Palaima για τις παρατηρήσεις και τις καίριες διορθώσεις του  επί του κειμένου.