Πιλοτική Λειτουργία
Πύλος  Η περιοχή της Πυλίας και της Τριφυλίας αποτελεί ιδιαίτερα περίπτωση και εξαιρετικό παράδειγμα για να παρακολουθήσει κανείς τις διεργασίες που οδήγησαν στην ανάπτυξη των ανακτορικών κέντρων. Στην περιοχή αυτή, ήδη από τα τέλης της Μεσοελλαδικής περιόδου, παρατηρείται σημαντική ανάκαμψη, εμφανής τόσο σε οικιστικά κέντρα όσο και -κυρίως- σε ταφικά οικοδομήματα. 

Υστεροελλαδική Ι περίοδος
Χρυσόηλο εγχειρίδιο από τον θολωτό τάφο 2 στο Ρούτσι Μυρσινοχωρίου, Αρχαιολογικό Μουσείο Χώρας © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΟικισμοί-γέφυρες μεταξύ της Μεσοελλαδικής και της Υστεροελλαδικής περιόδου φαίνεται να είναι τα Παπούλια, το Ρούτσι Μυρσινοχωρίου, ο Εγκλιανός, η Τραγάνα, τα  Βολιμίδια, τα Διόδια, η Περιστεριά και, στα βόρεια, οι Γαργαλιάνοι. Οι θέσεις αυτές παρουσιάζουν έντονη οικιστική δραστηριότητα αλλά και σημαντικά ταφικά οικοδομήματα κατά την Υστεροελλαδική Ι περίοδο (1600-1500/1450 π.Χ.). 

Κύπελλο Keftiu από τα Βορούλια Τραγάνας, Αρχαιολογικό Μουσείο Χώρας, © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΟρισμένα από  τα οικιστικά κέντρα φαίνεται να προστατεύονται από τείχη, ενώ οι θολωτοί τάφοι που κάνουν την εμφάνισή τους σε όλες τις παραπάνω θέσεις μαρτυρούν την ανάπτυξη μιας τοπικής αριστοκρατίας και ισχυρών οικογενειών, οι οποίες επιλέγουν να κτίσουν μνημειώδεις τελευταίες κατοικίες, όπου τα μέλη τους θάβονταν με ιδιαίτερα πλούσια κτερίσματα. Αν και οι περισσότεροι από τους θολωτούς τάφους είχαν συληθεί στην αρχαιότητα, αυτό που κάνει εντύπωση είναι η επιλογή των πρώτων υλών για πολλά από τα κτερίσματα: ήλεκτρο από τη Βαλτική, ημιπολύτιμοι λίθοι και χρυσός από τη Μέση Ανατολή, χαλκός από την Κύπρο, φαγεντιανή και ελεφαντόδοντο, αλλά και εισηγμένα τέχνεργα, μαρτυρούν μια κοινωνία που θέλει να τονίσει την εξωστρέφειά της αλλά και την οικονομική της ευμάρεια. Στην κεραμική πάλι εμφανίζεται η χρήση στιλπνής μαύρης και κόκκινης βαφής, αναπτύσσονται νέοι τύποι αγγείων και η διακόσμηση εμφανίζει έντονες φυσιοκρατικές τάσεις.

Σημαντική για τη γνώση μας ως προς την τυπολογία της κεραμικής της περιόδου αυτής ήταν η ανακάλυψη της λεγόμενης "αποθήκης αγγείων" στα Βορούλια Τραγάνας. Στο κτίριο αυτό βρέθηκαν πλέον των 100 αγγείων καθημερινής χρήσης, αποκλειστικά ΥΕ Ι περιόδου, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν τα κύπελλα Keftiu ή Βαφειού με διακόσμηση σκοτεινή επί ανοιχτού και με διακοσμητικά θέματα κυρίως σπειροειδή ή σε σχήμα ρακέτας.

Υστεροελλαδική ΙΙ περίοδος

Απιόσχημο αλάβαστρο με κυματοειδή διάκοσμο σε ερυθρή βαφή, μινωικής προέλευσης, από το Ρούτσι Μυρσινοχωρίου. Αρχαιολογικό Μουσείο Χώρας © ΕΦΑ Μεσσηνίας Στην Υστεροελλαδική II περίοδο (1500/1450-1400 π.Χ.) εμφανίζονται πιο οργανωμένες, οχυρωμένες ακροπόλεις, όπως αυτές της Μάλθης και των Νιχωρίων, αλλά και τα πρώτα οικιστικά κέντρα που μαρτυρούν κάποια διοικητική αρμοδιότητα, με μεγάλα κτίρια και προσεγμένη ρυμοτομία. Τέτοια κέντρα είναι η Ίκλαινα, η Περιστεριά και η Κουκουνάρα, μεταξύ άλλων. Όλοι οι προαναφερθέντες οικισμοί θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο και στην επόμενη περίοδο. Από πλευράς ταφικών μνημείων, σημαντικοί είναι οι δύο θολωτοί τάφοι στο Ψάρι (ύψωμα Μετσίκι), εκ των οποίων ο Ι είναι από τους μεγαλύτερους στη Μεσσηνία, οι τρεις θολωτοί τάφοι στο Κοπανάκι (Ακούρθιο), οι θολωτοί τάφοι της Μάλθης, που θα είναι σε χρήση ως και την ΥΕ ΙΙΙ περίοδο, ο θολωτός τάφος Ι της Περιστεριάς και τέλος ο θολωτός τάφος Τουρλιδίτσας στην περιοχή του Χανδρινού και ο θολωτός τάφος ΙΙΙ στον Κάτω Εγκλιανό. Το εκτενές νεκροταφείο των Βολιμιδίων είναι σε συνεχή χρήση, καθώς  φαίνεται ότι η περιοχή αρχίζει να συνδέεται και με θρησκευτικές τελετουργίες. Τα δείγματα κεραμικής που βρέθηκαν στις θέσεις αυτές ανήκουν σε μεγάλο βαθμό σε προγενέστερους τύπους. Συνηθισμένος τύπος  μεγάλου αγγείου την περίοδο αυτή είναι ο πιθαμφορέας, ενώ τα πιο αγαπητά διακοσμητικά σχήματα είναι οι  ρόδακες, οι στιγμές, αλλά και “συμβολικού” χαρακτήρα σχήματα όπως ο διπλούς πέλεκυς και η οκτώσχημη ασπίδα. 
Υστεροελλαδική ΙΙΙ περίοδος
 Ο Θολωτός τάφος στα Νιχώρια © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΗ περίοδος της μεγάλης ακμής του Μυκηναϊκού πολιτισμού όμως, ειδικά στη Μεσσηνία, έρχεται με την Υστεροελλαδική ΙΙΙ περίοδο (περίπου 1450/1400- 1180 π.Χ.). Στην περίοδο αυτή συντελούνται σημαντικές πολιτικές ζυμώσεις, οι οποίες κατέληξαν στη δημιουργία ενός μεγάλου κράτους, γνωστού ως “βασίλειο του Νέστορα” ή “βασίλειο της Πύλου”. Τα κέντρα με “αστικό” χαρακτήρα και διοικητικές αρμοδιότητες φαίνεται να πολλαπλασιάζονται και να αποκτούν σχεδόν το χαρακτήρα “πρωτεύουσας” για κάποια, μικρή ή μεγαλύτερη, αγροτική περιφέρεια. Η ανακάλυψη μεγαροειδών κατασκευών στη Μουριατάδα, την Ίκλαινα, την Κουκουνάρα, τα Νιχώρια, τον Επάνω Εγκλιανό  αποδεικνύει τη συγκέντρωση εξουσίας και πλεονάσματος παραγωγής στα χέρια κάποιων ισχυρών τοπικών οικογενειών. Σε ορισμένες περιοχές, όπως στην Ίκλαινα, παρατηρείται μια απότομη τομή στην ΥΕ ΙΙΙΒ περίοδο, κατά την οποία ορισμένα από τα μεγαροειδή οικοδομήματα φαίνεται να καταστρέφονται. Η εξέλιξη αυτή φαίνεται να συνδέεται με την ισχυροποίηση του κέντρου του Εγκλιανού. Η εξάπλωση της ισχύος του ενδέχεται να μην ήταν πάντοτε αναίμακτη, αλλά να σήμανε την καταστροφή των περιφερειακών κέντρων εκείνων που αντιστέκονταν. Γεγονός πάντως είναι ότι μετά την άτυπη αυτή κατάκτηση τα περιφερειακά κέντρα, όπως τα Νιχώρια και η Μουριατάδα, γνώρισαν και νέα φάση ανάπτυξης, αφού, όπως φαίνεται, ανέλαβαν ρόλο περιφερειακών κέντρων ανά διοικητική περιφέρεια.  Η κεραμική εξελίσσεται ραγδαία, καθώς η μινωική επίδραση υποχωρεί και εμφανίζονται νέοι, αμιγώς μυκηναϊκοί τύποι. Εμφανίζονται τώρα νέες επιρροές από τη Συροπαλαιστίνη και την Αίγυπτο, αλλά και από την Κύπρο. Αντίστοιχα, όμως, τα μυκηναϊκά αγγεία, προφανώς λόγω των προϊόντων που  περιείχαν, εξαπλώνονται σε όλη τη Μεσόγειο. Μεταξύ των πιο συνηθισμένων τύπων αγγείων την περίοδο αυτή είναι  οι  κύλικες και τα κύπελλα με πόδι, κατεξοχήν αγγεία  πόσης, γεγονός που υποδεικνύει ότι η κατανάλωση οίνου αλλά και η πρακτική των συμποσίων ανάγεται σε βασική πτυχή της καθημερινότητας. Σημαντικά αγγεία επίσης που συνδέονται με τα συμπόσια είναι οι κάνθαροι, οι κρατήρες και οι ραμφόστομες πρόχοι, ενώ οι ψευδόστομοι αμφορείς εμφανίζονται ως τυπικά αγγεία για τη μεταφορά καλής ποιότητας λαδιού. 

Στα τέλη της ΥΕΙΙΙΒ περιόδου το ανάκτορο του Νέστορα καταστρέφεται από πυρκαγιά και το ίδιο συμβαίνει  και σε μερικά από τα περιφερειακά κέντρα. Πολλά έχουν γραφτεί για τις  αιτίες της καταστροφής αυτής, η οποία, σημειωτέον, συνάδει με τις εξελίξεις και σε άλλα μυκηναϊκά κέντρα: άλλοι την αποδίδουν σε έξωθεν επιδρομείς, οι οποίοι ωστόσο δεν κατέκτησαν τις περιοχές που κατέστρεψαν, ενώ άλλοι σε εσωτερικές εξεγέρσεις, που συνδέονται κυρίως με το κενό εξουσίας που ενδεχομένως δημιουργήθηκε κατά την περίοδο της τρωικής εκστρατείας. 

Όποια κι αν ήταν η αιτία της καταστροφής, γεγονός είναι ότι τα τοπικά κέντρα εξουσίας και  οι επικεφαλής τους επωφελήθηκαν από την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων για να δημιουργήσουν τις δικές τους μικρές επικράτειες. Η ΥΕ ΙΙΙ Γ περίοδος μας δίνει την εικόνα ενός εκ νέου κατακερματισμένου κόσμου, όπου οι εμπορικές  επαφές έχουν περιοριστεί και η κεραμική παραγωγή ακολουθεί λίγο-πολύ τοπικά πρότυπα, ενώ τόσο η ποσότητα όσο και η ποικιλία των σχημάτων περιορίζονται.