Πιλοτική Λειτουργία

Κλασικοί - Ελληνιστικοί χρόνοι

Η Κλασική περίοδος
Γ' Μεσσηνιακός πόλεμος

Η Σπαρτιατική κυριαρχία στην περιοχή της Μεσσηνίας διατηρήθηκε και στην κλασική περίοδο, αν και με κλυδωνισμούς. Περί το 469 (κατ' άλλους 464 π.Χ.) οι Μεσσήνιοι είλωτες, με αφορμή έναν καταστροφικό σεισμό που είχε πλήξει τη Σπάρτη, περιορίζοντας το αξιόμαχο του στρατεύματός της, εξεγέρθηκαν. Ωστόσο οι Λακεδαιμόνιοι έδρασαν άμεσα και προσπάθησαν να καταπνίξουν την εξέγερση. Οι εξεγερμένοι οχυρώθηκαν για ένα διάστημα στην Ιθώμη, εωσότου αναγκάστηκαν να υποταχθούν ξανά, μέχρι τουλάχιστον την περίοδο του Πελοποννησιακού πολέμου. 

Πελοποννησιακός Πόλεμος

Η γενικευμένη αντιπαράθεση έφερε ξανά μέρος των Πελοποννησίων εκείνων που είχαν συστρατευθεί με τους Αθηναίους, αντιμέτωπους με την πολεμική μηχανή της Σπάρτης. Το 425 π.Χ. Ο Δημοσθένης με ένα άγημα Αθηναίων αποβιβάστηκαν στην Πύλο, προκειμένου να υποδαυλίσουν νέα εξέγερση των Μεσσηνίων, με στόχο να αναγκάσουν τον Λακεδαιμόνιο βασιλιά Άγι, που προέλαυνε στην Αττική, να μην πολιορκήσει την Αθήνα. Πράγματι οι Σπαρτιατικές δυνάμεις συγκεντρώθηκαν στην Πύλο και ο σπαρτιατικός στόλος απέκλεισε τον όρμο του Ναυαρίνου, ενώ μοίρα Σπαρτιατών κατέλαβε το νησάκι της Σφακτηρίας. Οι Αθηναίοι φαίνονταν καταδικασμένοι όταν ξεκίνησαν τη μάχη, αλλά η έγκαιρη άφιξη του αθηναϊκού στόλου άλλαξε τα δεδομένα: οι 420 Σπαρτιάτες της Σφακτηρίας με επικεφαλής τον Επιτάδα παγιδεύτηκαν και η Σπάρτη άρχισε να διαπραγματεύεται όρους ανακωχής, οι οποίοι όμως δεν ικανοποιούσαν τους Αθηναίους, οι οποίοι επηρεάζονταν από τον δημαγωγό Κλέωνα. Τελικά ο ίδιος ο Κλέων ανέλαβε να οδηγήσει τα αθηναϊκά στρατεύματα στην Πύλο βάζοντας Το νότιο άκρο της Νησίδας Σφακτηρίας όπου έλαβε χώρα η ομώνυμη μάχη του 425 π.Χ.© ΕΦΑ Μεσσηνίαςστοίχημα ότι θα καταλάμβανε τη Σφακτηρία εντός είκοσι ημερών. Η τύχη στάθηκε με το μέρος του, γιατί καθώς έφτανε στη Σφακτηρία, μια πυρκαγιά κατέστρεψε μέρος της πλούσιας βλάστησης του νησιού, αποκαλύπτοντας και το μέγεθος της Σπαρτιατικής μοίρας και τα σημεία αποβίβασης στο νησί. Ο Κλέων, σε συνεργασία με τον Δημοσθένη, αποβίβασαν περίπου 800 οπλίτες στο νησί, ακολουθούμενους, λίγο αργότερα, από 800 πελταστές και 800 τοξότες. Οι Σπαρτιάτες αιφνιδιάστηκαν και υποχώρησαν προς την οχυρωμένη ακρόπολη, ωστόσο μια μονάδα των αντιπάλων τους, αποτελούμενη από γηγενείς Μεσσήνιους, βγήκε στα νώτα τους. Έχοντας χάσει τον αρχηγό τους, Επιτάδα, και παρά την αρχική τους άρνηση να συνθηκολογήσουν, οι Σπαρτιάτες, υπό την ηγεσία του Στύφωνα, αναγκάστηκαν σε παράδοση. 

Σπαρτιατική ασπίδα από τη μάχη της Σφακτηρίας, που εκτίθεται στο Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς (Στοά Αττάλου). ©ΥΠΠΟΠΑΙΘ, Α' Εφορεία ΑρχαιοτήτωνΑπό τους 440 περίπου Σπαρτιάτες, οι 292 συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στην Αθήνα. Μαζί και ο οπλισμός τους, ο οποίος αποτέλεσε ανάθημα αφενός στη Στοά των Αθηναίων στους Δελφούς κι αφετέρου στην ίδια την Αθήνα, όπως μαρτυρεί η σωζόμενη ενεπίγραφη ασπίδα που βρίσκεται στο Μουσείο της Αγοράς (Στοά Αττάλου). Οι Αθηναίοι εγκατέστησαν επίσης στην Πύλο φρουρά αποτελούμενη από Μεσσήνιους της Ναυπάκτου, οι οποίοι στη συνέχεια προσπαθούσαν να εξωθήσουν διαρκώς τους είλωτες σε νέα εξέγερση. 

Η Μάχη των Λεύκτρων και η απελευθέρωση της Μεσσηνίας

Η αρχαία Μεσσήνη, πόλη που ιδρύθηκε με συνοικισμό μετά την απελευθέρωση των Μεσσηνίων από τους Σπαρτιάτες .© ΕΦΑ Μεσσηνίας, © Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία Η τελική λύση στο Μεσσηνιακό ζήτημα δόθηκε μέσα από τη διαμάχη της Σπάρτης με τη νέα κραταιά δύναμη του ελληνικού κόσμου, τη Θήβα. Τ0 371 π.Χ. στα Λεύκτρα της Βοιωτίας οι Θηβαίοι κατατρόπωσαν τους Σπαρτιάτες. Οι στρατηγοί της, Πελοπίδας και Επαμεινώνδας, αποφάσισαν να θέσουν ένα τέλος  στην ηγεμονία της Σπάρτης στην Πελοπόννησο. Για τον λόγο αυτό ίδρυσαν κοντά στην Ιθώμη τη Μεσσήνη, μια πόλη στην οποία συνοικίστηκαν κάτοικοι από όλη τη Μεσσηνία, και βορειότερα τη Μεγαλόπολη, στερώντας έτσι τη Σπάρτη από τους είλωτες που παρήγαν τα αναγκαία για τη διαβίωση των κατοίκων της προϊόντα. 

Αρχαιολογικά κατάλοιπα

Ευρήματα από την αρχαία Κορώνη (σημερινό Πεταλίδι) στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσσηνίας © ΕΦΑ Μεσσηνίας
Κατάλοιπα του κλασικού τείχους της Πύλου κοντά στη Βοϊδοκοιλιά. © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΣτο ακρωτήριο Κορυφάσιο γνωρίζουμε από τον Παυσανία ότι υπήρχε ιερό της Αθηνάς Κορυφασίας. Βέβαια, ο χώρος ξανακτίστηκε στη Βυζαντινή περίοδο και ειδικά στη Λατινοκρατία, οπότε τα μόνα κατάλοιπα που έχουμε με βεβαιότητα είναι τα κινητά ευρήματα από τις επιφανειακές έρευνες και κάποια τμήματα των οχυρώσεων και των λιμενικών εγκαταστάσεων κοντά στη Βοϊδοκοιλιά. Ίχνη οικισμού κλασικής περιόδου έχει εντοπιστεί και στα Βολιμίδια. Σημαντική νέα ίδρυση πόλης ήταν αυτή της Κορώνης, που ιδρύθηκε το 365 π.Χ. από εποίκους που προέρχονταν από τη Βοιωτική Κορώνεια. Η αρχαία Κορώνη βρίσκεται κοντά στο σημερινό Πεταλίδι και παρουσιάζει διαρκή κατοίκηση ως τους υστερορωμαϊκούς χρόνους, ενώ αργότερα γίνεται εμπορικός σταθμός. 

 

Ελληνιστική περίοδος


Πλακίδιο που απεικονίζει ιππέα από την περιοχή της Βοϊδοκοιλιάς ©ΕΦΑ ΜεσσηνίαΗ ελληνιστική περίοδος στη Μεσσηνία και ιδιαίτερα στην Πυλία και την Τριφυλία χαρακτηρίζεται από ύπαρξη αρκετών οικισμών μικρού και μεσαίου χαρακτήρα. Τέτοιοι οικισμοί έχουν ανασκαφεί στους πρόποδες της ακρόπολης της Κυπαρισσίας, καθώς και στην παραλιακή ζώνη της ίδιας πόλης, όπου τα ευρήματα απέδειξαν ότι επρόκειτο για οικισμό του οποίου οι κάτοικοι είχαν ως κύρια πηγή βιοπορισμού την αλιεία. Λάγυνος από τον τάφο των Αθλητών στην Τσοπανη Ράχη © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΕλληνιστικό νεκροταφείο αρκετά μεγάλης έκτασης έχει επίσης ανασκαφεί κοντά στη Βοϊδοκοιλιά, στο Διβάρι της Γιάλοβας, ενώ σημαντικός είναι ο ταφικός τύμβος “των Επιφανών” ή “Των Αθλητών” που ανασκάφηκε στη θέση Τσοπάνη Ράχη κοντά στην Τραγάνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλοί προγενέστεροι, Μεσοελλαδικοί και Υστεροελλαδικοί κυρίως, τύμβοι, παρουσιάζουν δείγματα επανάχρησης κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους. Σε κάποιες περιπτώσεις επρόκειτο για νέες ταφές, ενώ σε άλλες περιπτώσεις για απότιση φόρου τιμής στους νεκρούς προγόνους (οι οποίοι ίσως και να τιμώνταν πλέον ως “αφηρωισμένοι” νεκροί, ήρωες του παρελθόντος δηλαδή). Σε μία περίπτωση, στη Βιγλίτσα Τραγάνας, ο παλαιός τάφος έχει χρησιμοποιηθεί ως οικία κατά την ελληνιστική περίοδο. 

Ελληνιστική αγροικία στην ΠΟΤΑ Ρωμανού. © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΤέλος, φαίνεται ότι κατά την ελληνιστική περίοδο αρχίζει η κατοίκηση σε αγροικίες και επαύλεις της υπαίθρου, μια τάση που θα συνεχιστεί ιδιαίτερα κατά τη ρωμαϊκή και υστερορωμαϊκή περίοδο. Σημαντική ελληνιστική αγροικία εντοπίστηκε στην Π.Ο.Τ.Α. Ρωμανού το 2010. Είχε διαστάσεις 16 επί 15 μέτρα και ήταν κατασκευασμένη από αδρά υλικά. Τα διαμερίσματα αναπτύσσονταν γύρω από μια τετράγωνη κεντρική αυλή, διαστάσεων 6 επί 6. Η δυτική πτέρυγα ήταν μάλλον διώροφη και θα πρέπει να αποτελούσε την κατοικία των ιδιοκτητών, ενώ τα υπόλοιπα διαμερίσματα θα πρέπει να ήταν βοηθητικοί χώροι (αποθήκες, εργαστήρια κλπ). Το στρώμα στάχτης που κάλυπτε το δάπεδο μαρτυρεί ότι καταστράφηκε από πυρκαγιά, ίσως την ίδια που κατέστρεψε και τον παραποτάμιο αρχαϊκό ναό της “Ποτνίας Θηρών”.

Στην ελληνιστική κυρίως περίοδο χρονολογείται και οι οικισμός αλιέων που έχει αποκαλυφθεί στην Κυπαρισσία. Από τα κινητά κυρίως ευρήματα προκύπτει ότι οι κάτοικοί του επιδίδονταν βασικά στην αλιεία.