Πιλοτική Λειτουργία

Η βυζαντινή περίοδος, 6ος-12ος αιώνας 

Οι σλαβικές επιδρομές στην Πρώιμη Βυζαντινή περίοδο

Η βυζαντινή περίοδος στην Πυλία και την Τριφυλία  σημαδεύτηκε από την κάθοδο σλαβικών φύλων, ιδιαίτερα των Μελιγγών. Αν και ο κυρίως τόπος εγκατάστασής τους έγινε η περιοχή της Αλαγονίας, στις δυτικές πλαγιές του Ταϋγετου, η έλευσή τους σήμανε μια  δημογραφική και κοινωνική αναστάτωση. Αρκετές από  τις υστερορωμαϊκές θέσεις εγκαταλείπονται και παρατηρείται εκ νέου δημογραφική συρρίκνωση. Ανάκαμψη παρατηρείται μετά τον 9ο και ιδιαίτερα στον 10ο  και 11ο αιώνα, όταν οι Μελιγγοί εκχριστιανίζονται αλλά και καθυποτάσσονται πολιτικά στην κεντρική βυζαντινή εξουσία.
  Η Μέση Βυζαντινή περίοδος

Εκκλησιαστική αρχιτεκτονική

Άγιος Βασίλειος Μεθώνης © ΕΦΑ Μεσσηνίας Κατά την εποχή αυτή αρχίζουν να οικοδομούνται και σημαντικά ναϊκά οικοδομήματα, όπως ο Άγιος Βασίλειος Μεθώνης, σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός μεταβατικού τύπου,  με ψηλό τύμπανο τρούλλου. Αν και είναι κτισμένος από αργολιθοδομή, φέρει οδοντωτή διακοσμητική ταινία στις κόγχες του ιερού και ήταν διακοσμημένος εσωτερικά με τοιχογραφίες. Απεικονίζονται ο Άγιος Ευστάθιος στο διακονικό, η Αγία Ειρήνη σε στηθάριο και φυτικός διάκοσμος. 

Κατά τι μεταγενέστερος φαίνεται πως είναι ο ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στους Χριστιάνους  Τριφυλίας, στις δυτικές πλαγιές του όρους Αιγάλεω. Ο ναός βρίσκεται στο κέντρο του χωριού Χριστιάνοι (ή Χριστιανούπολη). Κτίστηκε εξαρχής ως ενοριακός ναός και μάλιστα κατά πάσα πιθανότητα ως μητροπολιτικός, αφού η επισκοπή Χριστιανουπόλεως από το 3ο τέταρτο του 11ου αι.  ως το 1833 είχε αναχθεί σε μητρόπολη. Το αρχικό κτίριο αποτελούνταν από τον κυρίως ναό και  το επισκοπικό μέγαρο, που υφίσταται ακόμη, αν και σε ερειπιώδη κατάσταση, στα δυτικά του. 

Ναός Μεταμόρφωσης Σωτήρος Χριστιανούπολης © ΥΠΑΙΘΠΑ, Γενική Γραμματεία Πολιτισμού Ο ναός είναι σύνθετος οκταγωνικός με νάρθηκα και διαθέτει γυναικωνίτη, ο οποίος αναπτύσσεται στον όροφο βόρεια και νότια του κεντρικού τμήματος. Η κεντρική πύλη, που βρίσκεται στον δυτικό τοίχο του νάρθηκα, περιβάλλεται από μαρμάρινο περιθύρωμα διακοσμημένο με χαμηλό ανάγλυφο το οποίο αποδίδει φυτικά μοτίβα. Εντυπωσιακά είναι τα πολλά παράθυρα του ναού, δίλοβα και τρίλοβα. Ο ναός έχει κτιστεί κατά το πλινθοπερίκλειστο σύστημα και στο κάτω μέρος των τοίχων παρουσιάζει σταυρούς από μεγάλους δόμους, ένα τυπικό χαρακτηριστικό του 11ου αιώνα. Οι εξωτερικοί τοίχοι διακοσμούνται σποραδικά και με κάποια κεραμικά στοιχεία καθώς και με μαρμάρινες επενδύσεις κατά τόπους. Το αρχικό τέμπλο του ναού ήταν μαρμάρινο, κατά την Οθωμανική περίοδο όμως αντικαταστάθηκε από κτιστό τέμπλο. Ο ναός ήταν αρχικά διακοσμημένος εσωτερικά με τοιχογραφίες, από τις οποίες όμως σώζονται λίγα στοιχεία, όπως τα ίχνη της Πλατυτέρας στην κόγχη, οι ολόσωμοι άγιοι στο διακονικό καθώς και μετάλλια με προτομές αγίων και διακόνων στα εσωράχια των τόξων των θυρών του ιερού. Οι τοιχογραφίες αυτές ανάγονται στο 12ο αιώνα. 

Ο ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα καταστράφηκε από τον Ιμπραήμ Πασά το 1825, αν και δεν ισοπεδώθηκε. Το 1886 ο τρούλος και η νότια πλευρά του κατέρρευσαν από σεισμό. Αναστηλωτικές εργασίες ξεκίνησαν το 1938 και ολοκληρώθηκαν το 1950. Περαιτέρω αναστηλωτικές εργασίες που πραγματοποιήθηκαν πρόσφατα από την 26η ΕΒΑ συνοδεύτηκαν από δοκιμαστικές τομές, που αποκάλυψαν νέα στοιχεία.

Τα σημαντικότερα ήταν ένας “θησαυρός” οθωμανικών νομισμάτων εντός πίθου, που περιλάμβανε περί το 1100  νομίσματα του 16ου αιώνα αλλά και 50 αλλεπάλληλες συγκεντρωμένες ταφές στο νάρθηκα του ναού, κυρίως 13ου-14ου αιώνα, με αρκετά κινητά ευρήματα, όπως κεραμικά και γυάλινα σκεύη, ευτελή κοσμήματα και μεταλλικά ελάσματα. Οι ταφές αυτές και τα ευρήματά τους ρίχνουν αρκετό φως στην καθημερινή ζωή και τα ταφικά έθιμα των κατοίκων της περιοχής κατά τη βυζαντινή περίοδο. 

Μεταμόρφωση Σκαρμιγκα © ΕΦΑ ΜεσσηνίαςΆλλη εκκλησία αφιερωμένη στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος βρίσκεται κοντά στο ομώνυμο χωριό (πρώην Σκάρμιγκα) του δήμου Πύλου-Νέστορος. Ο ναός ανήκει στον τύπο του ελεύθερου σταυρού με νάρθηκα στα δυτικά. Ο αρχικός  τρούλος είχε καταρρεύσει στο παρελθόν και σήμερα η στέγη είναι δίρριχτη, κεραμοσκεπής. Ο ναός αποκαταστάθηκε το 2010 από την 26η ΕΒΑ. Τότε διενεργήθηκαν και ανασκαφές στο δάπεδο, που έφεραν στο φως ανακομιδές και ταφές καθώς και πλήθος θραυσμάτων κεραμικής αλλά και νομισμάτων του 12ου αιώνα. Η εκκλησία είχε κτιστεί από ακατέργαστους λίθους στα κατώτερα στρώματα της τοιχοποιίας και με πλινθοπερίκλειστο, αλλά όχι ιδιαίτερα επιμελημένο, σύστημα στα ανώτερα τμήματα. Η αψίδα είναι εξωτερικά τρίπλευρη, ενώ σε αρκετά σημεία σώζεται κεραμοπλαστικός διάκοσμος. Χρονολογείται στα τέλη του 11ου ή, πιθανότερα, στον 12ο αιώνα. 

Οικισμοί και οχυρώσεις

Κάστρο Κυπαρισσίας © ΕΦΑ Μεσσηνίας Από τον 10ο αιώνα και εξής, όταν η βυζαντινή εξουσία στην περιοχή εδραιώθηκε  με ασφάλεια, οι βυζαντινοί αυτοκράτορες φρόντισαν να οχυρώσουν αρκετά υψώματα, χρησιμοποιώντας συχνά οικοδομικό υλικό απο προγενέστερους οικισμούς και οχυρώσεις. Στην περίοδο αυτή χρονολογείται η πρώτη οικοδομική φάση του κάστρου της Κυπαρισσίας, το οποίο ονομαζόταν και κάστρο της Αρκαδιάς, καθώς θεωρείται ότι η περιοχή εποικίστηκε κατά  τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους από Αρκάδες. Αντίστοιχη εξέλιξη είχε και το κάστρο στο  χωριό Ανήλιο (πρώην Γλάτσα) της Τριφυλίας. Στο κάστρο αυτό ενσωματώθηκε υλικό ακόμη και από την προϊστορική περίοδο. Ο παρακείμενος ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, σήμερα σε ερειπιώδη κατάσταση, χρονολογείται μάλιστα στον 7ο αιώνα, αποτελώντας ένα από τα πρωιμότερα δείγματα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής στην περιοχή. 

Σημαντικό βυζαντινό κάστρο και οικισμός ήταν και η Κορώνη (Ασίνη), όπου τον 7ο αιώνα μετοίκησαν οι κάτοικοι της αρχαίας Κορώνης λόγω των σλαβικών επιδρομών. Αποτέλεσε έδρα επισκοπής, ενώ κατά τον 11ο και 12ο αιώνα με αυτοκρατορικά χρυσόβουλα αποτέλεσε και λιμάνι ελεύθερου εμπορίου για τους Ενετούς. Πληροφορίες για τον οικισμό και για την αγροτική του παραγωγή, που εστιαζόταν κυρίως στην παραγωγή ελαιολάδου, δίνουν ο μοναχός Βενέδικτος και ο Άραβας περιηγητής και γεωγράφος Αλ-Ιντρισί. 

Βυζαντινοί οικισμοί, που πιστοποιούνται κυρίως από τα εκκλησιαστικά κατάλοιπα, έχουν εντοπιστεί στο Αρτίκι Τριφυλίας, στη Μεταμόρφωση (βλ. Παραπάνω), στο Βλαχόπουλο όπου βρίσκεται ο ναός του Αγίου Γεωργίου, σήμερα κοιμητηριακός, στα Λογγά, όπου βρίσκεται ο βυζαντινός ναός του Αγίου Ανδρέα και αλλού.